Są w naszym życiu momenty, na które czekamy całe miesiące: upragniony awans, kluczyki do nowego samochodu, podpisanie umowy na własne mieszkanie albo lądowanie w wymarzonym, egzotycznym raju. W pierwszych dniach towarzyszy nam potężny zastrzyk euforii. Świat wydaje się prostszy, problemy znikają, a my jesteśmy przekonani, że od teraz nasze życie na stałe wskoczyło na wyższy poziom szczęścia.

Jednak mija miesiąc, dwa… i emocje powoli opadają. Nowe auto staje się po prostu zwyczajnym środkiem transportu, w którym tak samo stoi się w porannych korkach. Większy metraż wymaga więcej sprzątania, a wyższa pensja zaskakująco szybko rozpływa się w nowych, wyższych wydatkach. Bezgłośnie wracamy do swojego bazowego poziomu nastroju – dokładnie tego samego, który towarzyszył nam przed tym wielkim sukcesem.

Pojawia się wtedy cicha frustracja i poczucie winy. Pytamy siebie w duchu: „Co ze mną jest nie tak?”, „Dlaczego nie potrafię cieszyć się tym, co mam?”, „Czy jestem po prostu niewdzięcznym człowiekiem?”.

Czas zrzucić z siebie to biczowanie. To nie jest dowód na wstrętny charakter ani brak wdzięczności. To po prostu działanie potężnego, ewolucyjnego mechanizmu psychologicznego, który w nauce nosi nazwę adaptacji hedonistycznej (często określanej mianem bieżni hedonistycznej).

Czym właściwie jest adaptacja hedonistyczna?

Pojęcie to zostało wprowadzone do psychologii w latach 70. XX wieku przez badaczy Philipa Brickmana i Donalda T. Campbella, a w kolejnych dekadach rozwijali je czołowi przedstawiciele psychologii pozytywnej. Zaobserwowali oni zjawisko, które na pierwszy rzut oka wydaje się sprzeczne z logiką: niezależnie od tego, jak niezwykle pozytywne lub dramatycznie negatywne wydarzenie nas spotka, nasz umysł posiada potężną tendencję do powracania do stałego, neutralnego poziomu odczuwania szczęścia.

Najsłynniejszym i najbardziej poruszającym dowodem na istnienie tego mechanizmu stało się badanie przeprowadzone w 1978 roku. Naukowcy postanowili przyjrzeć się dwóm skrajnym grupom ludzi:

• Osobom, które wygrały ogromne sumy na loterii,
• Osobom, które w wyniku tragicznych wypadków stały się niepełnosprawne.

Intuicyjnie wydawałoby się, że wygrana na loterii zapewni wieczyste szczęście, a utrata zdrowia skaże człowieka na nieprzerwaną rozpacz. Rezultaty wprawiły badaczy w osłupienie.

Bezpośrednio po zdarzeniu obie grupy przeżywały oczywiście emocjonalne trzęsienie ziemi – zwycięzcy czuli nierealną ekstazę, a ofiary wypadków zmagały się z ogromnym bólem i poczuciem straty. Jednak gdy naukowcy wrócili do nich po roku, okazało się, że poziom codziennego, deklarowanego poczucia szczęścia w obu grupach zbiegł się i powrócił do punktu wyjścia! Zwycięzcy loterii wcale nie byli na co dzień trwale szczęśliwsi od przeciętnego przechodnia, a osoby po wypadkach odzyskały zdolność do odczuwania autentycznej radości z drobnych przyjemności.

Nasz umysł ma wbudowany niewidzialny termostat emocjonalny. Po silnym skoku temperatury w górę lub w dół, dąży do tego, by wrócić do swojej temperatury bazowej.

Ewolucyjny sens „bieżni”: Dlaczego natura to zrobiła?

Ewolucja wyposażyła nas w mechanizm, który bezwzględnie kasuje naszą radość z osiągnięć z konkretnego powodu: zrobiła to dla naszego przetrwania.

Gdyby nasi praprzodkowie po upolowaniu pierwszego mamuta albo znalezieniu bezpiecznej, ciepłej jaskini wpadli w stan trwałej, nieprzerwanej i euforycznej satysfakcji, szybko przestaliby czuwać. Usiedliby w kącie, celebrując swój sukces, i zignorowaliby skradającego się drapieżnika albo nie zebraliby zapasów na nadchodzącą zimę. Przeżyli i przekazali nam geny tylko ci, którzy po chwilowym sukcesie szybko wracali do stanu neutralnego niedosytu – bo to pchało ich do ponownego działania.

Adaptacja hedonistyczna spełnia w naszej psychice dwie kluczowe funkcje:

Po pierwsze – chroni nas przed biologicznym przeciążeniem.

Utrzymywanie organizmu w stanie ciągłej ekscytacji (podobnie jak w stanie stałego przerażenia) wymaga ogromnych nakładów energii. Długotrwały, silny wyrzut dopaminy i adrenaliny doprowadziłby nasz układ nerwowy do całkowitego wyczerpania. Adaptacja to rodzaj bezpiecznika, który dba o to, by instalacja się nie przepaliła.

Po drugie – podtrzymuje motywację i głód rozwoju.

Szybki powrót do normy sprawia, że znów stajemy się gotowi do wyznaczania celów, uczenia się, poszukiwania nowych rozwiązań i adaptacji do zmieniającego się środowiska.

Problem polega na tym, że ten cudowny mechanizm, który świetnie sprawdzał się w warunkach zagrożenia i braku, we współczesnym świecie zamienia nasze życie w męczącą gonitwę. Biegniemy po „bieżni hedonistycznej” – narzucamy coraz szybsze tempo, kupujemy więcej, zarabiamy więcej, zdobywamy kolejne szczeble kariery, ale wciąż stoimy w miejscu pod względem poczucia trwałej satysfakcji.

Dwa oblicza adaptacji: Miecz obosieczny

Często przeklinamy adaptację hedonistyczną za to, że odbiera nam blask nowych sukcesów. Zapominamy jednak, że ten sam mechanizm jest naszym największym sprzymierzeńcem w chwilach kryzysu. Adaptacja ma bowiem dwa oblicza:

Dobre oblicze: Niezwykła odporność psychiczna

Gdy spotyka nas życiowa tragedia – rozstanie, utrata pracy, choroba czy porażka finansowa – wydaje nam się, że nasz świat się zawalił i już nigdy nie będziemy się uśmiechać. To właśnie adaptacja hedonistyczna sprawia, że z czasem powoli przyzwyczajamy się do nowej, trudniejszej rzeczywistości. Nasza psychika elastycznie dopasowuje się do warunków, ból powoli łagodnieje, a my odzyskujemy zdolność do funkcjonowania. Bez tego mechanizmu każda większa porażka paraliżowałaby nas na całe lata.

Ciemne oblicze: Szum informacyjny i niedosyt

To z kolei znana nam dobrze gonitwa za materialnymi bodźcami. Przyzwyczajamy się do dobrego tak szybko, że luksus przestaje być luksusem, a staje się jedynie nowym poziomem minimum. Jeśli co roku zmieniasz telefon na nowszy, piętnasty z kolei model nie wywoła w Tobie żadnych emocji – stanie się po prostu kolejnym przedmiotem. Przyzwyczajamy się do dobrego tak szybko, że luksus przestaje być luksusem, a staje się jedynie nowym poziomem minimum. Jeśli chcesz zgłębić ten mechanizm, przeczytaj również artykuł o tym, dlaczego nie ważne, ile teraz masz. Ważne, z czym się obecnie porównujesz.

Jak oszukać „bieżnię” i wydłużyć czas trwania radości?

Skoro nasz mózg automatycznie wycisza radość z tego, co stało się normą, nie jesteśmy skazani na ciągłą frustrację. Badacze zajmujący się psychologią pozytywną stworzyli całą listę konkretnych, praktycznych strategii, które pozwalają spowolnić proces adaptacji i wycisnąć znacznie więcej autentycznego szczęścia z tego, co już stworzyliśmy i posiadamy.

Strategia 1: Kupuj doświadczenia, a nie przedmioty

To jedna z najważniejszych i najbardziej popartych badaniami zasad. Przedmioty materialne – takie jak nowy zegarek, telewizor czy drogie ubranie – mają to do siebie, że trwają w naszej przestrzeni w sposób ciągły i niezmienny. Stoją w salonie, leżą w szafie, nosimy je na ręce. Mózg widzi je codziennie i błyskawicznie włącza dla nich tryb „proza codzienności”.

Z doświadczeniami jest zupełnie inaczej. Podróż, wyjście do teatru, koncert ulubionego zespołu, nauka surfingu czy wyjątkowa kolacja z bliskimi są zdarzeniami ulotnymi. Trwają chwilę, a potem zamieniają się w pamięciowe zasoby.

Co ciekawe, ludzki umysł ma cudowną właściwość zwaną retrospektywnym ubarwianiem. Z biegiem czasu pamiętamy z wyjazdów głównie to, co było piękne, śmieszne lub poruszające, a zapominamy o drobnych trudnościach. Doświadczenia tworzą naszą tożsamość i stają się opowieściami, do których możemy wracać latami, nie podlegając klasycznej adaptacji hedonistycznej.

Strategia 2: Świadome dawkowanie i urozmaicanie przyjemności

Wystarczy przypomnieć sobie ulubione danie z dzieciństwa: jeśli jedliśmy je raz w miesiącu, było świętem. Gdybyśmy musieli jeść je codziennie na obiad przez trzy tygodnie, po kilku dniach patrzylibyśmy na nie z niechęcią.

Adaptacja karmi się rutyną i przewidywalnością. Jeśli robisz coś wspaniałego codziennie, dokładnie o tej samej porze i w ten sam sposób, Twój mózg przestaje to zauważać.

• Jeśli uwielbiasz pić jakościową kawę, nie rób z tego automatycznego nawyku wypijanego w biegu przed ekranem komputera. Zrób z tego mały, uważny rytuał dwa razy w tygodniu.
• Zmieniaj trasy codziennych spacerów.
• Wprowadzaj drobne modyfikacje do swoich nawyków.

Zaskakiwanie własnego układu nerwowego i wprowadzanie kontrolowanych przerw od ulubionych bodźców sprawia, że po powrocie smakują one dokładnie tak samo dobrze, jak za pierwszym razem.

Strategia 3: Przekształć bierne posiadanie w aktywną wdzięczność

Najprostszym i najpotężniejszym hamulcem dla bieżni hedonistycznej jest praktyka uważności i intencjonalnej wdzięczności. Adaptacja sprawia, że rzeczy, za którymi kiedyś płakaliśmy lub o które walczyliśmy całymi latami, stają się dla nas przezroczyste.

Wystarczy jednak wykonać proste ćwiczenie myślowe: zatrzymaj się na chwilę, rozejrzyj po swoim pokoju, spójrz na swoje relacje czy osiągnięcia i zadaj sobie jedno pytanie:

„Jak bardzo pragnąłem tego, co mam dzisiaj, pięć lub dziesięć lat temu?”

Warto przypomnieć sobie ten moment, gdy marzyliśmy o własnej pracy, o partnerze, z którym dzisiaj dzielimy codzienność, czy o swobodzie finansowej pozwalającej na kupno ulubionej książki bez patrzenia na cenę. Przekształcenie biernego „mam to i to standard” w aktywne „doceniam, że to stworzyłem” natychmiast przywraca przedmiotom i relacjom ich pierwotny blask.

Strategia 4: Dzielenie się i prospołeczność

Co ciekawe, naukowcy odkryli, że wydawanie pieniędzy lub poświęcanie czasu dla innych ludzi podlega adaptacji hedonistycznej w znacznie mniejszym stopniu niż dogadzanie samemu sobie.

Kiedy kupujesz coś dla siebie, radość wygasa błyskawicznie. Kiedy jednak wykorzystujesz swoje zasoby, by wywołać uśmiech na czyjejś twarzy, pomóc komuś w trudnej sytuacji czy przygotować bezinteresowny prezent dla przyjaciela, generujesz głęboki, trudny do zużycia poziom satysfakcji emocjonalnej. Wynika to z faktu, że jesteśmy istotami społecznymi, a budowanie więzi i czucie się potrzebnym to jedne z najbardziej podstawowych potrzeb naszej psychiki.

Strategia 5: Praktykuj celową „negatywną wizualizację”

To technika pochodząca wprost od starożytnych filozofów stoickich, która idealnie odpowiada na ustalenia współczesnej neurobiologii. Stoicy nazywali ją premeditatio malorum.

Polega ona na tym, aby od czasu do czasu świadomie przypomnieć sobie, że nic nie jest nam dane na zawsze i pomyśleć o tym, jak wyglądałoby życie bez tego, co uważamy za oczywiste – bez zdrowia, sprawności, pracy, bliskiej osoby czy dachu nad głową. Nie chodzi o wprowadzanie się w stan paraliżującego lęku czy depresji, ale o krótki błysk świadomości.

Kiedy wracasz z takiej kilkusekundowej refleksji do rzeczywistości i uświadamiasz sobie, że Twój partner siedzi obok, rynny w domu nie przeciekają, a Ty jesteś zdrowy – czujesz natychmiastowy zalew ulgi i głębokiego docenienia bieżącej chwili.

Zrezygnuj z iluzji mety

Największym błędem, jaki popełniamy w walce z adaptacją hedonistyczną, jest wiara w istnienie jakiejś bliżej nieokreślonej „mety”. Wmawiamy sobie: „Jak tylko kupię ten dom, jak tylko osiągnę ten poziom zarobków, jak tylko wyjdę za mąż, to WRESZCIE będę na zawsze szczęśliwy”.

To iluzja. Nie ma żadnej mety, na której staniesz i już do końca życia będziesz odczuwać nieprzerwaną błogość. Twój mózg nie został tak skonstruowany i zawsze po pewnym czasie sprowadzi Cię na ziemię.

Kiedy w pełni to zrozumiesz i zaakceptujesz, zejdzie z Ciebie ogromne napięcie. Zamiast ciągle gonić za kolejnym bodźcem na bieżni, zaczniesz uważniej i spokojniej doświadczać tego, gdzie jesteś w tej właśnie sekundzie.

Prawdziwe i trwałe szczęście nie polega na ciągłym zdobywaniu nowych, wyższych szczytów. Polega na umiejętności zachwycania się widokiem ze szczytu, na którym stoisz obecnie – zanim spakujesz plecak i spokojnym krokiem ruszysz w dalszą drogę.